Val Berlijnse Muur

Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur. Ruim achtentwintig jaar deelde hij Berlijn in tweeën. Bij ons museum staan twee originele stukken van de muur.

De Berlijnse Muur bij de Brandenburger Tor. Bron: NIMH

Duitsland en Oostenrijk worden opgedeeld

Toen de Tweede Wereldoorlog eindigde, werden Duitsland en Oostenrijk door de geallieerden bezet. De Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie claimden allemaal een gedeelte van het grondgebied. Ook Berlijn en Wenen, de hoofdsteden, werden in vier bezettingszones opgedeeld. Door Duitsland (en Oostenrijk) zelf te besturen, voorkwamen de geallieerden een machtsvacuüm. Ook konden ze zo bepalen welke politieke, economische en juridische keuzes gemaakt werden.

Spanning

Tussen de Amerikanen, Britten en Fransen enerzijds, en de Sovjet-Russen anderzijds, ontstond echter al gauw spanning. De Sovjets legden in hun bezettingszone het communisme op, en haalden veel grondstoffen, machines en ander kapitaal weg. De westerse landen maakten hun gebieden juist democratisch en probeerden het land weer op te bouwen.

Regeringsleiders Churchill (VK), Roosevelt (VS) en Stalin (SU) tijdens de Conferentie van Yalta (1943), waarop werd besloten tot de opdeling van Duitsland. Bron: NIMH

Oost en west

In 1949 voegden de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk hun bezettingszones samen tot de BRD, de Bondsrepubliek Duitsland. Oost-Duitsland werd de DDR, de Democratische Republiek Duitsland. De verschillen tussen Oost en West namen toe. De bevolking in het westen had meer vrijheid en was gemiddeld ook rijker dan de bevolking van de DDR. Steeds meer mensen wilden van Oost- naar West-Duitsland, maar het werd steeds moeilijker de grenzen over te steken. Steeds meer prikkeldraad, wachttorens en zelfs mijnenvelden werden aangelegd.

Scheiding oost en west

Ook in Berlijn, dat midden in Oost-Duitsland lag, was een grens: de helft van de stad was immers westers. Hier konden Oost-Duitsers nog makkelijk in West-Berlijn, dus in West-Duits gebied, terechtkomen – een grens midden in een stad is nauwelijks te bewaken. Om te voorkomen dat Oost-Duitsers massaal naar West-Berlijn trokken, besloten de DDR en de Sovjet-Unie tot de bouw van een muur.

Stuk van de Berlijnse Muur, met aan de oostzijde een wachttoren. Bron: NIMH

Een muur rondom West-Berlijn

Toen de bevolking van Berlijn op 13 augustus 1961 wakker werd, werd overal in de stad gebouwd. In het holst van de nacht was de bouw van de muur begonnen. In eerste instantie was het een hindernis van bakstenen muurtjes en prikkeldraad, maar in de loop der tijd ontwikkelde zich een massieve, bijna ondoordringbare ring rondom West-Berlijn. De muur werd door de DDR en de Sovjet-Unie gebouwd, en stond helemaal op Oost-Duits grondgebied.

Aan de Oost-Duitse kant kwamen er wachttorens met zoeklichten waarop militairen met automatische wapens stonden. Aan de westerse kant was die barrière er niet, en werd de muur uiteindelijk een groot schilderdoek voor graffitispuiters. Duizenden mensen hebben geprobeerd de Berlijnse Muur vanuit het oosten illegaal over te steken, en ongeveer tweehonderd mensen kwamen daarbij om het leven.

De val van de Muur

De muur heeft Berlijn ruim achtentwintig jaar in tweeën gedeeld. Aan het eind van de jaren tachtig hing verandering in de lucht. In Sovjet-Rusland en communistisch Oost-Europa ging het economisch bergafwaarts, en waren er steeds meer demonstraties voor vrijheid en democratie. Ook in de DDR werd grootschalig gedemonstreerd en de communistische partij besloot de regels voor het reizen naar West-Duitsland te versoepelen.

‘Sofort, unverzüglich’

Op 9 november 1989 was er een persconferentie waarin de versoepelingen werden aangekondigd. Een journalist vroeg wanneer deze ingingen. De partijsecretaris wist het niet, bladerde door zijn papieren en zei toen: ‘Sofort, unverzüglich’  – meteen, onmiddellijk. Dit was officieel niet juist, maar een grote menigte ging naar de muur en wilde naar het westen. Uiteindelijk gaven de grenswachten toe, en ging de muur open. Nog geen jaar later werd Duitsland weer één land.

Twee originele stukken van de Berlijnse Muur, te zien in het NMM

Twee originele segmenten

Onder de luifel van ons museum staan twee originele stukken van de Berlijnse Muur. Toen de muur werd afgebroken, gaf de Duitse regering delen ervan weg. Een segment kwam al snel bij het Legermuseum terecht, een voorloper van ons museum. Het tweede stuk dat we bezitten, is in 2014 naar Nederland gekomen. De stichting Muurbrekers voer toen met historische zeilboten naar Berlijn om vier stukken van de muur op te halen. Dit stuk is beschilderd met graffiti. Beide stukken van de muur zijn meer dan 2.500 kilo zwaar en bijna vier meter hoog. Pas als je er dichtbij staat voel je hoe hoog dat is!

Drs. Alfred Staarman, Hoofd Collectie NMM
"In de omgekeerde wereld van de Oost-Duitse overheidsretoriek werd de muur de ‘Antifascistische Schutzwall’ genoemd; het is een van de meest bizarre objecten uit de Europese geschiedenis." Drs. Alfred Staarman, Hoofd Collectie NMM