Tweehandszwaarden onderzocht met röntgenstralen
Op maandag 13 april 2026 zijn meer dan 50 tweehandszwaarden uit heel Nederland in het depot van het Nationaal Militair Museum onderzocht met röntgenstralen. Kunnen deze metingen ons helpen om te achterhalen waar de zwaarden gemaakt zijn?
Noord of Zuid-Duitse zwaarden?
Als onderdeel van ons groot tweehandszwaardenonderzoek, bestudeert onze conservator Jeroen Punt de mogelijk productieplaats van de zwaarden. Op het blad van de zwaarden staan soms makersmerken geslagen. Hierdoor valt te achterhalen door wie het zwaard – of in ieder geval het zwaardblad – gemaakt is. Wat Jeroen daarbij helpt? Soms staan er initialen in de makersmerken, die kunnen iets zeggen over door wie het makersmerk gebruikt werd. Ook zijn er sommige makersmerken bekent uit archiefstukken.
Door deze makersmerken te combineren met bepaalde zwaardbladvormen, heeft Jeroen de hypothese (een idee) dat er twee belangrijke productieplaatsen moeten zijn geweest: één rond Keulen (Noord-Duitsland) en één rond Neurenberg (Zuid-Duitsland). Om deze te ‘hypothese’ te bewijzen – of juist onderuit te schoppen – hebben we de hulp van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (Bertil van Os, materiaalspecialist) en de Universiteit Leiden (Allard de Bie, masterstudent archeologie) in geroepen.
Röntgenmetingen van zwaarden
Om meer inzicht te krijgen in de productieplaats van de zwaarden hebben Bertil en Allard röntgenfluorescentiespectrometrie-metingen (XRF-metingen in het kort) uitgevoerd. Wat betekent dat? XRF is een onderzoeksmethode waarbij, door middel van röntgenstralen, de samenstelling van materialen gemeten kan worden (https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/XRF-onderzoek).
Een XRF-meter lijkt een beetje op een pistoolachtig apparaat en maakt per zwaard een soort van streepjescode met de samenstelling van het ijzer. We hopen dat de zwaarden uit de twee mogelijke productieplaatsen (Keulen en Neuremberg) een verschillende samenstelling hebben – dan kunnen we onze hypothese namelijk bevestigen. Waar hopen we precies op? Bijvoorbeeld, dat er gebruik is gemaakt van een ander ijzererts, of dat er andere productiemethoden zijn gebruikt. Verder hopen we uiteraard dat de XRF-metingen deze verschillen op kunnen pikken.
50 zwaarden samen. Een primeur!
Om goed onderzoek te doen, moeten er méér dan een handje vol zwaarden gemeten worden met de XRF-meter. Alleen dan krijg je een goed beeld van de mogelijke verschillen in samenstelling van het ijzer. Met dit soort onderzoeken is de vuistregel ‘hoe meer metingen, hoe beter’, zodat er ook echt een (statistisch) patroon herkend kan worden. Het Nationaal Militair Museum heeft niet genoeg tweehandszwaarden in de eigen collectie om het onderzoek goed te doen. Daarnaast zijn de zwaarden in onze collectie waarschijnlijk bijna allemaal in Zuid-Duitsland gemaakt en missen we dus Noord-Duitse zwaarden.
Omdat we een bredere mix aan zwaarden nodig hadden, hebben we de hulp ingeroepen van andere collecties. We hebben zwaarden van Museum Oldenzaal, Museum Sloten (waar wij 8 zwaarden op zolder vonden), Westfries Museum (Hoorn), en Ostfriesisches Landesmuseum Emden (Duitsland) mogen lenen voor het onderzoek. In totaal konden we meer dan 50 zwaarden onderzoeken. Nog nooit waren er zoveel tweehandszwaarden bij elkaar gebracht in Nederland: een echte primeur.
Nog even wachten!
Allard schrijft zijn masterscriptie over dit onderzoek en hoopt ergens deze zomer de eerste resultaten te hebben van dit onderzoek. We moeten dus nog even wachten op de uitkomst, maar met het samenbrengen van alle zwaarden alleen, hebben we al nieuwe inzichten opgedaan. Het onderzoek gaat dus in volle vaart weer verder. We houden jullie op de hoogte!
Vergeet niet om je te abonneren op ons YouTube-kanaal, daar verschijnt regelmatig een aflevering over ons tweehandszwaardenonderzoek!
Ga naar YouTube
“Door middel van dit soort natuurwetenschappelijke methodes kunnen we ontdekkingen doen, of ideeën testen, die met alleen het analyseren van historische teksten onmogelijk zijn. Meten is ook echt weten!” Casper van Dijk, conservator
