Het tractaat van Venlo: de vergeten bakermat van Nederland
De Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) wordt vaak gezien als de ontstaansmythe van Nederland: de strijd waarin Nederland als land werd geboren. Maar wist je dat de basis voor Nederland eigenlijk al eerder werd gelegd. Conservator Casper van Dijk legt je in dit artikel uit hoe belangrijk het Tractaat van Venlo van 1543 en de Pragmatieke Sanctie van 1549 zijn geweest voor de vorming van Nederland.
De Gelderse Oorlogen, 1502–1543
Vanaf de veertiende eeuw kwamen er steeds meer gebieden in de Lage Landen, het huidige Nederland, België en Luxemburg, onder Bourgondisch en later Habsburgs gezag te staan. Wanneer Maximiliaan I in 1477 de baas wordt over de Lage Landen spreken we over de Habsburgse tijd. De periode daarvoor wordt de Bourgondische periode genoemd. De Lage Landen vormden samen een personele unie. Dit betekende dat de gebieden niet tot één land werden samengevoegd, maar wel dezelfde vorst hadden. De hertog van Bourgondië was bijvoorbeeld tegelijkertijd graaf van Vlaanderen en Holland en hertog van Brabant. Elk gewest behield daarbij zijn eigen wetten, privileges en bestuur.
Aan het begin van de zestiende eeuw was het hertogdom Gelre de belangrijkste zelfstandige tegenstander van de Habsburgers in de Lage Landen. Dit gebied wilden de Habsburgers graag aan hun bezittingen toevoegen voor hun machtsuitbreiding. Zo begonnen in 1502 de Gelderse Oorlogen. De hertog van Gelre, Karel van Egmont, wist de strijd lang vol te houden, onder andere dankzij een bondgenootschap met Frankrijk: de grote vijand van de Bourgondiërs en later de Habsburgers. Gedurende de oorlogen verloor Gelre echter steeds meer terrein en bondgenoten.
In 1536 volgde de strijd om Groningen en de Ommelanden. Eind juni belegerden Habsburgse troepen het door de Geldersen bezette Appingedam: de watertoegang van Groningen. In augustus versloegen zij bij Heiligerlee een Gelders ontzettingsleger. Hierdoor kwam Appingedam steeds verder in het nauw en moest de stad zich overgeven. Bij de Vrede van Grave van 10 december 1536 deed Karel van Gelre vervolgens afstand van Groningen, de Ommelanden en Drenthe.
Een laatste climax, 1542–1543
Na een lange strijd voor Gelderse onafhankelijkheid stierf Karel van Gelre op 30 juni 1538 zonder wettige erfgenaam. Hij had geprobeerd de Franse koning als opvolger aan te wijzen, maar de Gelderse Staten verzetten zich daartegen. Uiteindelijk kozen zij Willem V, hertog van Gulik-Kleef-Berg, tot nieuwe hertog van Gelre. Willem en Karel waren in de verte aan elkaar verwant.
Na Karels dood, bleven de spanningen tussen Gelre en de Habsburgers voortbestaan. De strijd laaide in de zomer van 1542 opnieuw op, nadat Frankrijk de oorlog had verklaard aan de Habsburgse keizer Karel V. Maarten van Rossum, de beroemde én beruchte Gelderse krijgsheer, trok daarop met een leger Brabant binnen. Eind juli versloeg hij bij Brasschaat een Habsburgs leger en van 25 tot 28 juli verscheen hij voor de poorten van Antwerpen. De stad wist stand te houden, maar de wijde omgeving werd geplunderd en platgebrand.
In 1543 boekten de Geldersen aanvankelijk successen. Op 24 maart brachten Gelderse en Gulikse troepen een Habsburgs leger een vernietigende nederlaag toe in de Slag aan de Kemperkoul bij Sittard. Enkele maanden later trok Van Rossum naar de Veluwe en belegerde hij Amersfoort. Na vijf bestormingen moest de stad capituleren en een enorm geldbedrag betalen om plundering te voorkomen.
Voor keizer Karel V was de maat vol. Hij bevond zich vanwege zijn oorlog met Frankrijk in de Lage Landen en besloot zijn keizerlijke hoofdleger in te zetten. De jaren daarvoor had het keizerlijkleger zijn gezicht niet laten zien in Nederland. ‘Het leger zal laten zien wat het in hun mars heeft.’
Met 40.000(!) soldaten trok Karel V het hertogdom Gulik binnen. Op 24 augustus 1543 bestormden zijn troepen de zwaar versterkte Duitse stad Düren. Ze vernietigden de verdediging van de stad en branden die bruut plat. Daarna trok het leger verder naar Venlo: een van de hoofdsteden van Gelre. Met het lot van Düren nog vers in het geheugen en zonder de beloofde Franse hulp, gaf Willem V – die op dat moment in Venlo was – zich snel over.
Het traktaat van Venlo, 1543
Na zijn overgave, ondertekenden Willem en Karel op 7 september 1543 het Tractaat van Venlo. Willem deed afstand van zijn aanspraken op het hertogdom Gelre. Ook moest hij zijn bondgenootschap met Frankrijk opgeven en beloven het katholieke geloof in zijn resterende gebieden te beschermen. Daarmee eindigden na 41 jaar de Gelderse Oorlogen. Voor het eerst stonden vrijwel alle gewesten uit de Lage Landen onder één landsheer: keizer Karel V.
Toch vormden de Nederlanden hiermee nog geen eenheidsstaat. De afzonderlijke hertogdommen, graafschappen en heerlijkheden behielden hun eigen wetten, belastingen en privileges en, nog belangrijker, potentieel verschillende heersers. Hier kwam met de Pragmatieke Sanctie van 4 november 1549 verandering. Karel V bepaalde daarmee dat de Nederlandse gewesten voortaan als één geheel door één erfgenaam moesten worden geërfd. De Lage Landen beleven nu een verenigd gebied met een enkele heerser.
Deze eenheid en vrede waren geen lang leven beschoren. Karels zoon, Filip II, probeerde het bestuur verder te centraliseren en het opkomende protestantse geloof in de Lage Landen te onderdrukken. Dit leidde tot enorme spanningen die vanaf 1568 bijdroegen aan de Nederlandse Opstand en de Tachtigjarige Oorlog. Tijdens deze strijd vallen de Nederlanden uiteen in een noordelijk en een zuidelijk deel.
Toch had het Traktaat van Venlo veel impact op de geschiedenis van Nederland. Het feit dat de Noordelijke provincies tijdens de Tachtigjarige Oorlog samenwerkte, terwijl ze 30 jaar daarvoor nog een dodelijk conflict uitvochten, komt voort uit deze samenvoeging. Anderhalve eeuw later, toen Napoleon in 1815 verslagen werd, werden noord en zuid opnieuw verenigd in het Koninkrijk der Nederlanden. Een idee dat direct te herleiden is naar het Traktaat van Venlo en de Pragmatieke Sanctie. Opnieuw scheidde noord en zuid al snel in 1830. Zo ontstond het huidige Nederland en België.
Maar wie weet! Driemaal is scheepsrecht en misschien zullen beide landen in de toekomst ooit weer verenigd worden in één enkele staat, zoals keizer Karel V het in 1549 voor ogen had. Er bevindt zich al een gezamenlijk Nederlands-Belgisch marine hoofdkwartier in Den Helder en Belgische en Nederlandse vliegers beschermen om de beurt het luchtruim van de Benelux….
Meer weten over de ontstaansgeschiedenis van Nederland en hoe ons militair verleden heeft bijgedragen aan de vorming van ons land? Bezoek dan themazaal 1 op de eerste verdieping van ons museum!
“Natuurlijk is de Tachtigjarige Oorlog erg belangrijk voor het ontstaan van Nederland. Maar om te begrijpen hoe Nederland er nu uitziet en hoe het ooit is samengekomen, is het Tractaat van Venlo en de Pragmatieke Sanctie misschien wel minstens net zo belangrijk.” Casper van Dijk, Conservator
