Een stem uit het Rampjaar 1672
Een bijzondere aanwinst: een zeldzame druk waarmee het Rampjaar een stem krijgt die verrassend dichtbij komt.
Het Nationaal Militair Museum heeft een bijzondere en betekenisvolle aanwinst verworven: een exemplaar van ‘Franse, Engelse, Keulse, Munsterse en Nederlandse oorloge; ofte een pertinent verhael / van het begin en voortgank der Nederlandse beroerten’, geschreven door Jacobus Konynenberg en gedrukt in Amsterdam in 1673. Dit boek vormt een indringend, bijna journalistiek verslag van de dramatische gebeurtenissen rond de Franse inval in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in 1672 – het jaar dat de geschiedenis is ingegaan als het Rampjaar.
Oorlog in volle gang
De kracht van Konynenbergs werk ligt in de directheid en urgentie van zijn verhaal. Geschreven terwijl de oorlog nog in volle gang was, beschrijft hij de opeenvolgende schokken die de Republiek troffen toen Frankrijk, Engeland, en de bisschoppen van Münster en Keulen gezamenlijk de aanval openden. Dat geeft het boek een bijzondere authenticiteit: het is geen terugblik met historisch overzicht, maar een verslag dat de onzekerheid, angst en politieke spanning van het moment zelf weerspiegelt.
Konynenberg neemt zijn lezers mee naar de eerste berichten over de Franse troepen die de grenzen overstaken, naar de paniek in steden en dorpen en naar de politieke beroering in Den Haag en andere machtscentra. Hij besteedt aandacht aan militaire operaties, maar ook aan de maatschappelijke ontwrichting die daarop volgde. Daarmee biedt het boek een zeldzaam inkijkje in hoe zijn tijdgenoten de dreiging ervoeren – een perspectief dat vaak minder zichtbaar is in latere, meer analytische geschiedschrijving.
Een kwetsbare Republiek
Een van de meest aangrijpende aspecten van het werk is de manier waarop het de kwetsbaarheid van de Republiek blootlegt. Waar het land zich in de decennia daarvoor had ontwikkeld tot een economische en maritieme grootmacht, bleek het in 1672 militair en politiek diep verdeeld en slecht voorbereid op een grootschalige invasie. Konynenberg beschrijft die zwakte met een mengeling van verbazing en bezorgdheid. Hij toont hoe snel het vertrouwen in het bestuur kon omslaan in wanhoop en verontwaardiging.
Tegelijkertijd documenteert het boek de eerste tekenen van herstel en weerstand. De inundaties, waarbij grote stukken land onder water werden gezet om de vijand tegen te houden, en de reorganisatie van het leger krijgen in zijn relaas een prominente plaats. Daarmee markeert het werk niet alleen een moment van crisis, maar ook het begin van de omslag die uiteindelijk zou leiden tot het voortbestaan van de Republiek.
De menselijke kant van militaire geschiedenis
Voor het Nationaal Militair Museum is deze aanwinst van grote waarde. Het boek verrijkt de collectie niet alleen als zeldzaam 17e-eeuws drukwerk, maar vooral als primaire bron die de militaire en maatschappelijke impact van oorlog tastbaar maakt. Het past naadloos binnen de missie van het museum om bezoekers inzicht te geven in de menselijke kant van militaire geschiedenis: hoe oorlog wordt beleefd, beschreven en herinnerd.
Daarnaast biedt het werk vergelijkingen met vandaag de dag. De gebeurtenissen die Konynenberg beschrijft, doen namelijk denken aan de actualiteit. Toen Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel, gebeurde er iets vergelijkbaars op een moderne schaal. Ook daar werd een land plotseling geconfronteerd met een grootschalige inval. Ook daar zagen we paniek, vluchtelingenstromen en een samenleving die zich snel moest aanpassen aan oorlogsomstandigheden.
Met deze aanwinst krijgt het Rampjaar een stem die verrassend dichtbij komt. Het maakt voelbaar hoe ingrijpend oorlog is – toen én nu. Conservator Jeroen Punt