De badee of badik (een dolk) die ooit toebehoorde aan Raden Intan II (1834-1856), vorst van Keratuan Darah Putih in Lampung op Sumatra. Collectie Nationaal Militair Museum, HTB-653/016476.

Van koninklijk geschenk tot museumobject

De verborgen verhalen achter een aantal Indonesische wapens

Als conservator bij het Nationaal Militair Museum (NMM) houd ik (Pieter Eckhardt) mij veel bezig met wapens, foto’s en andere objecten uit voormalig Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. Het zijn voorwerpen die bijzondere verhalen vertellen. Niet alleen over hun oorspronkelijke eigenaren, maar ook over de koloniale geschiedenis en de manier waarop deze objecten uiteindelijk in Nederlandse verzamelingen terecht zijn gekomen.

Herkomstonderzoek

Voor mij was het een bijzonder moment toen de onderzoekers Rudi Ekkart en Simone van Wijk in januari 2026 een bezoek brachten aan ons museum. In opdracht van de Koninklijke Verzamelingen, die de historische collecties beheren die verbonden zijn aan het Nederlandse Koninklijk Huis en de geschiedenis van de Oranjes, kwamen zij een aantal objecten uit onze collectie nader onderzoeken. Daarbij richtten zij zich vooral op de koloniale herkomst van deze voorwerpen. Alle onderzochte objecten hebben een band met de Koninklijke Verzamelingen. Sommige zijn in het verleden aan ons museum overgedragen, terwijl andere al jarenlang bij ons in bruikleen zijn van de Stichting Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau (SHVON).

Op 13 mei 2026 presenteerde de commissie herkomstonderzoek koloniale objecten in de Koninklijke Verzamelingen haar bevindingen en aanbevelingen aan het bestuur van de SHVON. Foto: RVD – Martijn Beekman.

Voor dit onderzoek werden ongeveer duizend voorwerpen uit de Koninklijke Verzamelingen onder de loep genomen, waaronder objecten afkomstig uit Indonesië, Suriname en het Caribisch gebied. Deze voorwerpen bevinden zich niet alleen bij de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag of bij ons in Soesterberg, maar zijn verspreid over verschillende musea in Nederland. Zo waren ook musea in onder meer Leiden, Arnhem en Amsterdam bij het onderzoek betrokken. In mei 2026 werden de resultaten van dit bijzondere herkomstonderzoek gepresenteerd. Afgelopen oktober stond de geschiedenis van Oranje en de koloniën opnieuw volop in de belangstelling. De koning nam toen een omvangrijke studie, een driedelig boekwerk, over dit thema in ontvangst.

Een persoonlijke belangstelling

Voor mij heeft dit onderzoek een buitengewone betekenis. Ooit, inmiddels alweer heel wat jaren geleden, studeerde ik af op Nederlands-Indië en de symbolische rol van de Nederlandse monarchie tijdens de regering van koningin Wilhelmina (1890-1948). De relatie tussen het Nederlandse koningshuis en de voormalige koloniën wordt bijzonder tastbaar in de voorwerpen die aan Nederlandse vorsten werden aangeboden.

Deze geschenken kwamen van uiteenlopende schenkers zoals koloniale bestuurders, militairen, particulieren en lokale vorsten. Het waren zelden zomaar geschenken. Ze weerspiegelden de politieke en militaire verhoudingen van hun tijd en konden symbool staan voor loyaliteit, macht, militaire overwinningen of juist de bevestiging van het koloniale gezag.

Het onderzoek van Ekkart en Van Wijk laat zien dat bij de meeste geschenken geen concrete aanwijzingen voor onvrijwillige afstand zijn gevonden, hoewel ze werden aangeboden binnen ongelijke koloniale machtsverhoudingen. Bij sommige voorwerpen ligt dat echter anders. Vooral wapens blijken regelmatig verband te houden met militaire expedities of oorlogsbuit.

Wapenzaal in Paleis het Loo, ca. 1910. Paleis het Loo, Apeldoorn, RL4269.

Dat geldt ook voor de omvangrijke wapenverzameling van koning Willem III (1817-1890). Na zijn overlijden liet koningin Wilhelmina deze onderbrengen in een speciaal ingerichte wapenzaal op Paleis Het Loo. Later verhuisde de verzameling naar Huis ten Bosch. Tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) kwam een deel terecht bij het toenmalige Legermuseum in Leiden, een voorganger van het Nationaal Militair Museum.

Het recente onderzoek van Ekkart en Van Wijk heeft nieuwe inzichten opgeleverd over een aantal objecten die bij het Nationaal Militair Museum worden bewaard. Ik licht graag een drietal uit.

Een schild uit Atjeh

Een indrukwekkend voorwerp is een traditioneel Atjehs gevechtsschild, een peurise awe, afkomstig uit Samalanga op Noord-Sumatra. Het schild is versierd met zeven messing sterren en behoorde waarschijnlijk toe aan een Panglima Prang, een hoge Atjehse militaire bevelhebber.

Het schild werd waarschijnlijk buitgemaakt tijdens een Nederlandse militaire expeditie naar Samalanga in 1877. Bij zware gevechten op 26 augustus verloor kolonel Karel van der Heijden zijn linkeroog, wat hem de bijnaam ‘generaal eenoog’ opleverde. Aan Atjehse zijde sneuvelde onder anderen de vermoedelijke eigenaar van het schild. Waarschijnlijk werd het buitgemaakt door een Ambonese fuselier. Het s child werd vervolgens aan koning Willem III geschonken en kreeg een prominente plaats in zijn wapenzaal.

Het schild van Atjeh. Collectie Nationaal Militair Museum, HTB-171/050491.

De dolk van een Indonesische verzetsheld

Een ander bijzonder object is de badee of badik (een dolk) die ooit toebehoorde aan Raden Intan II (1834-1856), vorst van Keratuan Darah Putih in Lampung op Sumatra. Hij zette het verzet van zijn vader en grootvader tegen de Nederlandse koloniale macht voort.

In september 1856 werd zijn schuilplaats tijdens een Nederlandse militaire operatie aangevallen en werd de dolk buitgemaakt. Een maand later werd Raden Intan II verraden en door Nederlandse militairen gedood. Tegenwoordig wordt hij in Indonesië geëerd als nationale held.

De dolk werd samen met andere buitgemaakte wapens aan Willem III aangeboden en kreeg een plaats in de wapenzaal van Paleis Het Loo. In 1900 werd het wapen bovendien tentoongesteld tijdens een tentoonstelling van Indische kunstnijverheid in Den Haag.

Een bijzonder harnas uit Palembang

Niet van alle voorwerpen is de herkomst even duidelijk. Dat geldt bijvoorbeeld voor een opmerkelijk schubbenharnas uit Palembang, een zogenoemde badjoe pau. Volgens de schenker, Jules van den Bossche, was het vervaardigd uit de pitten van een lokale vrucht.

Het harnas maakte deel uit van een verzameling van 59 voorwerpen die deze koloniale militair en ambtenaar in 1856 aan Willem III schonk. Volgens zijn beschrijving werden dergelijke harnassen als erfstukken, pusaka’s, van generatie op generatie doorgegeven. Strijders geloofden dat ze bescherming boden tijdens gevechten.

Hoe Van den Bossche het harnas verwierf, weten we niet. Wel was hij betrokken bij militaire operaties in de regio. Juist die onzekerheid maakt verder herkomstonderzoek belangrijk.

Een Badjoe pau (schubbenharnas). Collectie Nationaal Militair Museum, HTB-220/020210.
Een Badjoe pau (schubbenharnas). Collectie Nationaal Militair Museum, HTB-220/020210.

Een collectie die blijft vertellen

Wat ook zo interessant is aan het onderzoek, is dat de betekenis van de voorwerpen door de eeuwen heen voortdurend is veranderd. Ze waren gebruiksvoorwerp, erfstuk, persoonlijk wapen of oorlogsbuit, werden vervolgens koninklijk geschenk en zijn tegenwoordig museumobjecten. Het onderzoek van de Koninklijke Verzamelingen laat zien hoeveel er nog te ontdekken valt wanneer instellingen hun kennis en collecties met elkaar verbinden. Het opent ook de discussie over hoe we met deze voorwerpen in de toekomst moeten omgaan en wie de eigenaar is.

Conservator Pieter Eckhardt
Als conservator vind ik het belangrijk dat we niet alleen kijken naar wat een voorwerp is, maar vooral ook naar waar het vandaan komt, van wie het ooit was en onder welke omstandigheden het in Nederland terechtkwam. Pieter Eckhardt, conservator