Staal voor je ros
Het Nationaal Militair Museum heeft haar collectie recent verrijkt met de aanschaf van een paardenhoofdpantser: een zeldzaam object dat ons meer vertelt over de militaire uitrusting in het zeventiende-eeuwse Nederland en bijzonder vakmanschap.
Bescherming voor het paard
Bij het horen van het woord ‘ridder’ zullen de meeste mensen denken aan een krijger in harnas. Wat de meesten niet weten, is dat niet alleen de ridder in staal gestoken was. Ook het paard was vaak voorzien van een extra laag bescherming. Zo’n paardenharnas kon uit verschillende onderdelen bestaan. Er waren beschermplaten voor de borst en de hals van het dier en soms zelfs voor de flanken. Het kwetsbare hoofd van het edele dier werd ook beschermd, met een shaffron, of chafron: een soort helm die het paard weerbaar maakte tegen aanvallen van onder andere zwaarden.
Paarden op het slagveld
In de 16e en 17e eeuw vormden paarden een cruciaal en onmisbaar onderdeel van de samenleving. Ook binnen het leger vervulden ze een belangrijke functie. Aan de ene kant werden zij als lastdier ingezet voor de bevoorradingstransporten, aan de andere kant waren zij onderdeel van de cavalerie. Vele ridders verplaatsten zich tijdens de strijd op een paard. De cavalerie had destijds wel duizenden paarden nodig! We kunnen dus wel stellen dat het de paarden waren die het slagveld domineerden. Een goed getraind oorlogspaard was daarom van grote waarde. Niet gek dus, dat de dieren zo goed beschermd werden tijdens een veldslag.
Smeedwerk
De paardenharnassen moesten natuurlijk door echte vakmannen gesmeed worden. Vanaf het einde van de 16e eeuw gebeurde dat in Nederland in steden als Den Haag, Delft en Dordrecht. Vóór die tijd waren de belangrijkste productiecentra in Duitsland, in het Roergebied en in Beieren. De gespecialiseerde Duitsers hadden een hoge reputatie, maar toch lukte het de Nederlanders om met hen te kunnen concurreren op de Europese markt.
De beroemdste harnassmid uit Nederland, toen nog de Republiek (1588-1795) genoemd, was Charles d’Arthene. Hij maakte paardenharnassen van uitzonderlijke kwaliteit voor de hoogste kringen van Europa. Zo maakte hij in 1624 een verguld harnas voor de Zweedse koning Gustaaf II Adolf en zijn jongere broer Karel Filip.
Handtekening van de smid
Op het gouden harnas van de Zweedse koning is een prachtige opengewerkte pluimkoker te zien: een herkenbare handtekening van Charles. Eenzelfde soort pluimkoker is te vinden op het paardenhoofdpantser dat recentelijk is aangekocht door het Nationaal Militair Museum. Een pluimkoker is de houder waarin een decoratieve pluim kon worden geplaatst. Dankzij dit detail op het object kan het paardenhoofdpantser aan zijn atelier worden toegeschreven.
Dankzij de ‘handtekening’ van Charles is het object extra bijzonder. Het bevestigt namelijk dat het paardenhoofdpantser echt gemaakt is in Nederland. En dát is uiterst zeldzaam. Slechts twee andere exemplaren zijn bekend in internationale collecties. Het object vormt dan ook een belangrijke aanvulling op onze collectie.
Wereldklasse in Soesterberg
Onze aanwinst is méér dan een stuk staal uit een ver verleden. Het vertelt een verhaal over oorlog en bescherming, maar ook over vakmanschap en internationale (handels)contacten van de Republiek in het zeventiende-eeuwse Europa. Hoogwaardige harnassen werden ook hier in Nederland vervaardigd door ambachtslieden van wereldklasse.
Vanaf deze week (10 november 2026) kun je het prachtige paardenhoofdpantser van dichtbij bewonderen. In het Arsenaal, in de zaal recht tegenover de trap, vind je dit bijzonder staaltje werk terug. Ook leer je er meer over de rol van paarden en hun onmisbare rol voor de militaire macht. Kom snel langs!
Dat we dit paardenhoofdpantser hebben kunnen verwerven, mag gerust uniek worden genoemd. Nederlandse paardenhoofdpantsers zijn buitengewoon zeldzaam en komen vrijwel nooit beschikbaar voor aankoop. Jeroen Punt, conservator
