Verborgen in de gelederen: Vrouwelijke soldaten in het Staatse leger, 1568-1795
Wie denkt dat het Staatse leger van de zeventiende en achttiende eeuw uitsluitend uit mannen bestond, heeft het mis. Tussen de duizenden soldaten die de Nederlandse Republiek dienden, bevonden zich ook vrouwen. Juist de verhalen van deze vrouwen laten zien dat het leger meer was dan alleen oorlog. Voor sommigen bood het ook een uitweg uit armoede, onzekerheid of een uitzichtloos bestaan.
Historici hebben meer dan honderd gevallen gevonden van vrouwen die in de Noordelijke Nederlanden als man leefden. Vaak trokken zij mannenkleren aan en namen zij een andere naam aan. Sommigen hielden dat slechts enkele weken vol. Anderen jarenlang zonder te worden ontdekt. Opvallend genoeg was een groot deel van hen verbonden aan het leger of aan militaire organisaties zoals de Verenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie. Waarschijnlijk gaat het bij ‘meer dan honderd gevallen’ om slechts een deel van het werkelijke aantal. Veel vrouwen die zich als soldaat voordeden, zijn nooit in de bronnen terechtgekomen.
Waarom namen deze vrouwen zo’n ingrijpend besluit? Uit onderzoek blijkt dat vaak praktische redenen een belangrijke rol speelden. Door mannenkleren aan te trekken, creëerden deze vrouwen kansen die anders buiten hun bereik lagen. Ze zochten bijvoorbeeld werk, vrijheid, avontuur of een andere manier van leven.
Dat vrouwen soms jarenlang onopgemerkt konden dienen, betekent niet dat zij nooit werden ontdekt. Regelmatig duiken in militaire en stedelijke archieven berichten op over ontmaskerde soldaten. Een treffend voorbeeld vinden we in 1636. In de compagnie van luitenant-kolonel Schelte van Aysma diende een soldaat onder de naam Peter Jansen de Zeeuw. Pas later bleek dat het eigenlijk ging om Berber Adrijens. Zij had zich in mannenkleren gestoken en was als soldaat aangenomen.
Berber ging zelfs een stapje verder dan alleen het dienen in het leger, dat destijds enkel en alleen was voorbehouden aan mannen. In Dokkum trouwde zij, onder haar mannelijke identiteit, met Ans Sipkisdochter van Workum. Pas later kwam aan het licht dat de bruidegom in werkelijkheid een vrouw was. Het nieuws veroorzaakte zoveel ophef dat de bestuurders van Bolsward hierover schreven aan hun collega’s in Groningen. Het voorval laat zien hoe overtuigend sommige vrouwen hun nieuwe identiteit konden aannemen en hoe zij volledig onderdeel werden van zowel de militaire als de burgerlijke samenleving.
Een tijdgenoot van Berber Adrijens, Maritgen Jans uit Gornichem, trok zelfs, in dienst van de WIC, de wereld over. Deze Maritgen noemde zichzelf David Jans en reisde helemaal naar Fort Nassau aan de West-Afrikaanse kust, gelegen in het huidige Ghana. Daar viel ze op door haar handigheid. Ze repareerde kleding, hielp zieken en wist goed om te gaan met haar medesoldaten. Pas toen ze zelf ziek werd en verzorgd moest worden, kwam haar geheim aan het licht.
Het bekendste voorbeeld uit de Nederlandse geschiedenis is Maria van Antwerpen (1719-1781). Haar levensverhaal is uitzonderlijk goed gedocumenteerd en geeft een zeldzaam inkijkje in het bestaan van een vrouwelijke soldaat. Nadat Maria haar betrekking als dienstmeid had verloren, besloot zij mannenkleren aan te trekken en dienst te nemen in het Staatse leger. Onder de namen Johannes (Jan) van Ant en later Machiel van Handtwerpen wist zij jarenlang als soldaat te leven. In 1746 trad zij in dienst van een compagnie die achtereenvolgens in plaatsen als Grave, Breda, Zwolle en Amsterdam verbleef. Hoewel zij nooit deelnam aan een grote veldslag, leefde zij het dagelijks leven van een gewone militair. In 1751 kwam haar geheim aan het licht. Een krijgsraad veroordeelde haar tot verbanning uit Brabant en Limburg. Daarmee leek haar militaire avontuur voorbij. Maar Maria gaf niet op. Enkele jaren later trok zij opnieuw mannenkleren aan en meldde zich wederom aan als soldaat. Pas na een tweede ontmaskering kwam er definitief een einde aan haar militaire loopbaan.
Niet van alle vrouwelijke soldaten kennen we zulke uitgebreide verhalen. Van Geertruid ter Brugge, ook bekend als de ‘dragonder’, weten we bijvoorbeeld maar weinig. Toch is zij een bijzonder voorbeeld, omdat van haar als enige vrouwelijke soldaat uit deze periode een afbeelding bewaard is gebleven. Daardoor heeft zij letterlijk een gezicht gekregen. Tot op de dag van vandaag wordt met de uitdrukking ‘een dragonder van een vrouw’ nog steeds een strijdbare vrouw aangeduid.
De verhalen van deze vrouwen herinneren ons eraan, dat geschiedenis niet alleen wordt geschreven door generaals en veldheren. Ook vrouwen, die tegen de verwachtingen van hun tijd ingingen, hebben hun sporen nagelaten.
Lees meer over inspirerende vrouwen van de Nederlandse krijgsmacht uit de 17de tot en met de 21ste eeuw in het artikel ‘Zij dienden met kracht’.
