Het Oudste Harnas van Nederland

Het Nationaal Militair Museum heeft een heel bijzondere logé. Het standbeeld van Karel van Gelre, dat is gemaakt aan het begin van de zestiende eeuw, is nog maar kort van heel dichtbij te bewonderen.

Hertog van Gelre

Karel van Gelre leefde van 1467 tot en met 1538. Hij was Hertog van Gelre; Gelre is het gebied dat ongeveer overeenkomt met het huidige Gelderland. Zijn hele leven streed Karel voor de onafhankelijkheid van Gelre. Zijn grootste vijand was de machtige Habsburgse keizer Karel V, die Gelre wilde inlijven in zijn rijk. Habsburg was sterker dan Gelre, en wie niet sterk is moet slim zijn.

Door goed te onderhandelen, verschillende bondjes te sluiten en creatieve oplossingen te verzinnen wist Karel van Gelre het gebied tot zijn dood uit handen van de Habsburgers te houden. Onder zijn leiding ontwikkelde Arnhem zich bovendien tot een zeer belangrijke stad. Karel van Gelre liet de Rijn verleggen zodat deze langs Arnhem stroomde, en hij was de belangrijkste bouwheer van de Eusebiuskerk.

Praalgraf Hertog van Gelre in de Eusebiuskerk.

De man in het kastje

In 1538 overleed Karel van Gelre in Arnhem. De Arnhemmers eerden hem met een praalgraf in de Eusebiuskerk. Naar goed gebruik werd er bij het graf een rouwbord opgehangen, en werd zijn harnas erbij geplaatst. Op ongeveer vijf meter bouwde men een soort houten frame, waar een pop werd neergezet die het harnas, de wapenrok en het zwaard van Karel van Gelre droeg. Dit heet een ‘votiefbeeld’. Al vijfhonderd jaar hangt het beeld daar, en Arnhemmers kennen Karel dan ook als de man in het kastje.

In die vijfhonderd jaar heeft Karel het nodige meegemaakt. In september 1944 lag de Eusebiuskerk midden in de vuurlinie van de Slag om Arnhem. Door alle beschietingen en bombardementen veranderde de kerk in een stapel puin, waar alleen het staketsel van de toren uit omhoog stak. Het harnas van Karel van Gelre lag beschadigd tussen het puin.

Een vaste logé

Na de oorlog werd de kerk herbouwd, en ook het harnas werd gerestaureerd. De restauratie werd uitgevoerd in het Legermuseum te Delft, de voorloper van het NMM. Sinds 2009 staat de Eusebiuskerk weer in de steigers voor een restauratie. Het harnas is wederom helemaal gerestaureerd, en is weer in prachtige staat. Omdat de kerk nog niet klaar is, staat het harnas van Karel van Gelre ook nu weer bij ons te pronken. Zodra de restauratie van de Eusebiuskerk klaar is gaat Karel weer naar zijn ‘kastje’ op vijf meter hoogte, maar tot die tijd kun je Karel van heel dichtbij bekijken in ons Arsenaal!

Uniek exemplaar

Het beeld van Karel van Gelre is uniek. In heel Europa is niet één votiefbeeld overgebleven met het harnas er nog bij. Het is zelfs heel waarschijnlijk dat het harnas daadwerkelijk door Karel van Gelre is gedragen! De verschillende onderdelen van het harnas horen overigens waarschijnlijk niet bij elkaar: als je heel goed kijkt zie je dat de randen van de armstukken anders zijn versierd dan de rand van het harnas. De wapenrok is gemaakt van stof en deze heeft de Tweede Wereldoorlog niet overleefd; daarom is de huidige rok een replica. Het originele zwaard is in de puinhopen verdwenen, dus ook het zwaard is een replica. Maar al met al ziet het beeld er nu net zo uit als het er vijfhonderd jaar geleden uitgezien moet hebben, en dat is erg bijzonder!

Van speer tot sabel
"De inwoners van Gelderland koesteren het geharnaste beeld van de hertog van Gelre met recht: het is uniek en het laatst bewaarde exemplaar in de wereld." Jeroen Punt, conservator NMM