Alle stories

Korea 1950: toen de Koude Oorlog toch heet werd

Op 15 oktober 1950 werd het Nederlands Detachement Verenigde Naties (VN) voor Korea opgericht. De oorlog op het schiereiland (1950-1953) bleek voor velen geen ‘ver van je bed show’. In november arriveerden de eerste Nederlandse militairen in de Koreaanse havenstad Busan. Ze werden opgewacht door een brute en ijskoude winter. Toch waren de militairen gedreven. De ideologische strijd tegen het communisme moest gevoerd worden – en de afkeer zat diep. “Als je toch tegen de communisten moest vechten, kon je het beter daar doen dan in je eigen achtertuin.” Aldus Leen Schreuders, eerste luitenant verkenningsofficier van de ondersteuningscompagnie in Korea.

Luitenant-kolonel M.P.A. den Ouden, commandant van het Nederlands Detachement Verenigde Naties in Korea, op bezoek bij de troepen te velde in de sneeuw (1950-1951). Collectie Fotoafdrukken Koninklijke Landmacht, NIMH, 2155_502278.

Samen… of alleen?

De strijd tussen de twee ideologieën communisme en kapitalisme hield in de vorige eeuw een groot deel van de wereld in zijn greep. Na 1945 kwam dit tot sterk uiting in de Koude Oorlog (1945-1991). Deze gewapende vrede direct na de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) had grote impact op de internationale politiek, de wereldeconomie en het dagelijks leven van mensen – die zelfs tot op de dag van vandaag zijn sporen nalaat. Hoofdrolspelers in deze strijd waren de Russen (Sovjet-Unie) en de Amerikanen (Verenigde Staten van Amerika).

Politieke cartoon door Etta Hulme, AR717-OS865-4.

Kapitalisme en communisme, hoe zit dat ook alweer? Bij kapitalisme hebben mensen en bedrijven privébezit en bepaalt de markt grotendeels wat er wordt gemaakt en verkocht. Bij communisme bepaalt de overheid juist wat er wordt geproduceerd en hoe goederen en geld werden verdeeld.

De Sovjetleiders zagen het communisme als ideaal voor de wereld. De Amerikanen zagen kapitalisme als de beste vorm van vrijheid. Daarbij waren de Verenigde Staten voor hun industrie afhankelijk van handel en grondstoffen: een vrije handel met méér  kapitalistische landen was dus een noodzaak.

De onvermijdelijke expansie van een kapitalistische markt en het communistische streven om een rijke top uit te bannen veranderde in een voedingsbodem voor een ideologische strijd.

Propagandaposter tegen communisme uit de jaren ’20

Waar stond Nederland?

In de Koude Oorlog werd al snel duidelijk dat Nederland, samen met een aantal andere West-Europese landen, een kapitalistisch systeem aanhangt. Het communisme werd in Nederland zelfs beschouwd als een gevaar voor de westerse democratie en de naoorlogse opbouw van Europa. Er groeide daarom angst tegen het communisme. Veel van de kapitalistische landen verenigden zich dan ook in de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) (1949), een militair bondgenootschap. Later, in 1955, volgde een tegengeluid van communistisch-gezinde landen. Zij verenigden zich in het Warschaupact.

War Memorial of Korea, Nederlands deel van dit monument. Foto door M. Davids.

Was de Koude Oorlog wel zo ‘koud’?

We spreken na de Tweede Wereldoorlog van een ‘Koude Oorlog’, omdat een directe confrontatie tussen de Amerikanen en Russen uitbleef. Ook een gevreesde Derde Wereldoorlog op Europees grondgebied vond niet plaats. De wapens ‘bleven koud’ wordt er vaak gezegd. Maar is dat wel zo?

De term ‘koud’ biedt in werkelijkheid alleen ruimte aan een westers perspectief. De bloedige proxy-oorlog in Korea wordt met deze benaming buiten beschouwing gelaten. De Korea-oorlog wordt zelfs de ‘vergeten oorlog’ genoemd, ook in Nederland. Velen weten niet dat er 4748 Nederlanders werden ingezet bij deze strijd. 124 daarvan sneuvelden, 645 raakten gewond. Er zijn nog steeds 3 slachtoffers vermist.

Een detachement Japanse troepen trekt de stad Seoul binnen. De Koreaanse hoofdstad wordt bezet (1904).

Een lange aanloop

De Korea-oorlog kende een lange aanloop. Toen deze uitbrak in 1950 hadden de Koreanen al een behoorlijke strijd gestreden. Sinds 1904 had Japan volgens het Japan-Korea Protocol feitelijk de militaire en politieke macht in handen. In 1910 annexeerde Japan Korea officieel. Het land was voor Japan een strategische buffer tegen Rusland en China én een bron van landbouwgrond, steenkool en ijzer.

Vóór de annexatie was Korea eeuwenlang verenigd en politiek onafhankelijk. Koreanen vochten daarom op verschillende manieren tegen de Japanse kolonisatie. Van een regering in ballingschap tot de oprichting van een Koreaans bevrijdingsleger. Ondanks het verzet tegen de Japanners, bleef Korea 35 jaar lang een officieel onderdeel van het Japanse keizerrijk.

Na de onverwachte Japanse capitulatie op 15 augustus 1945 grepen Koreanen hun kans. Op 6 september riepen ze de Volksrepubliek Korea (PRK) uit. Dit was een socialistisch georiënteerde republiek. Hoewel er onder de bevolking een ideologische verdeeldheid was, sympathiseerden de meeste Koreanen met het socialistisch (communistisch) gedachtegoed. Met name omdat de PRK een toekomst zonder onderdrukking en uitbuiting van de elite (vaak Japansgezinden) werd beloofd.

Nationaliteitsvlag van Zuid-Korea. Collectie Nationaal Militair Museum, 057419.

Een bittere bevrijding

Korea werd niet bevrijd door de Koreanen zelf, maar door de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten van Amerika. De twee tegenpolen waren in de zomer van 1945 beiden in oorlog met Japan, dat verloor. Na de capitulatie van Japan werd de voormalige kolonie Korea relevant voor beide partijen vanwege hun ideologische strijd met elkaar. Het resultaat was een bittere bevrijding voor de Koreanen. De net uitgeroepen PRK werd niet door de bevrijders erkend. In plaats daarvan werd het land in twee bezettingszones gedeeld.

Tijdens het Akkoord van Moskou spraken de grootmachten een soort voogdijschap over Korea af. Ze vonden Korea ‘niet klaar om zichzelf te besturen’. Het schiereiland werd verdeeld langs de 38ste breedtegraad: het noorden kwam onder Sovjetcontrole, het zuiden onder Amerikaans bestuur.

In het noorden werd aan veel Koreaanse wensen tegemoetgekomen: de Japanse invloeden werden zo goed als geëlimineerd. In het zuiden bleef de onderdrukking volgens velen bestaan.

In 1948 werden er in het zuiden verkiezingen gehouden, maar die gingen gepaard met druk en dwang. Veel Koreanen weigerden te stemmen omdat de eenheid van het land op het spel stond; verschillende partijen riepen op tot een boycot. Toch gingen de verkiezingen door en erkenden de Verenigde Staten de uitslag als legitiem.

Op 15 augustus 1948 riep Syngman Rhee, een anticommunist die door de Verenigde Staten werd gesteund, de Republiek Korea uit in het zuiden. Op 9 september volgde het noorden met het uitroepen van de Democratische Volksrepubliek Korea (DVK), een communistische staat.

Juichende militairen in Korea, vermoedelijk Noord-Koreanen. Collectie Nationaal Militair Museum, 00147622.

Van burgeroorlog tot internationaal conflict

De Korea-oorlog begon niet met de beruchte inval in Zuid-Korea van Noord-Korea op 25 juni 1950. In het jaar daarvoor waren er al 874 incidenten die zowel vanuit het zuiden als vanuit het noorden begonnen. Pas toen de Noord-Koreanen succesvol de grens overstaken met als doel de vereniging van één communistisch Korea, brak er in alle hevigheid een oorlog uit. Het duurde niet lang of de Amerikanen hadden alleen nog de havenstad Busan en omgeving in het uiterste zuidoosten van het schiereiland in handen.

Anticommunistisch pamflet van de Verenigde Naties aan Koreanen. Collectie Nationaal Militair Museum, 00171707.

De Korea-oorlog begon als een burgeroorlog, maar veranderde al snel in een internationaal conflict. De Verenigde Staten van Amerika riepen de Verenigde Naties bijeen om de aanval te veroordelen: zestien landen stuurden troepen. Veruit de meesten onder hen waren kapitalistisch gezind. Waarom? Zij trokken de conclusie dat de inval in Zuid-Korea een voorbode was van Russische agressie in Europa. West-Duitsland zou wel eens het volgende slachtoffer kunnen zijn. Weerstand werd daarom noodzakelijk geacht. Een oorlog van kapitalisme versus communisme begon.

Onder leiding van de Amerikaanse generaal Douglas MacArthur zetten de VN-troepen in september 1950 de tegenaanval in. De rollen werden omgedraaid en Zuid-Korea won grondgebied terug. Dit maakte dat China zich mengde in de kwestie: een bondgenoot van de Sovjet-Unie en aanhanger van de communistische ideologie. 300.000 Chinese manschappen werden toegevoegd aan het strijdtoneel.

Nederlandse militairen in Korea

Ook Nederland leverde tijdens de Korea-oorlog troepen en schepen. Omdat Nederland zelf net uit twee zware oorlogen kwam, de Tweede Wereldoorlog en de oorlog in Indonesië, werd er eerst symbolisch een torpedojager gestuurd. De Amerikanen vonden één marineschip echter te weinig. Na toenemende druk volgde er een werving van vrijwilligers die het Nederlands Detachement Verenigde Naties (NDVN) vormden. Toen minister-president Willem Drees hen toesprak, gebruikte hij de woorden: ‘Gij gaat niet omdat wij strijd of oorlog wensen, gij gaat om de wereldvrede des te beter te waarborgen.’

Luitenant-verpleegster helpt met het omgorden van de reddingsgordels bij een militaire vrijwilliger vlak voor vertrek naar Korea (1950)
Luitenant-verpleegster helpt met het omgorden van de reddingsgordels bij een militaire vrijwilliger vlak voor vertrek naar Korea (1950). Collectie Nationaal Militair Museum, 00314807 volgnr. 001.
De bataljonsstaf aan het werk in Korea.
De bataljonsstaf aan het werk in Korea. Collectie Nationaal Militair Museum,

Alleen maar slachtoffers

De Korea-oorlog duurde drie jaar. Op 27 juli 1953 werd een wapenstilstand gesloten. De grens tussen Noord- en Zuid-Korea kwam te liggen op wat ruwweg de 38ste breedtegraad was. Ook werd er een gedemilitariseerde zone ingericht die tot op de dag van vandaag streng bewaakt wordt. Formeel zijn beide landen nog steeds in oorlog: er is nooit een vredesverdrag gesloten.

Militaire begraafplaats Korea. Collectie Nationaal Militair Museum, 00181191.

De Korea-oorlog kende geen winnaars, wel een hoop slachtoffers. Desalniettemin zijn de Zuid-Koreanen erg dankbaar voor de inzet van de Verenigde Naties. Eén keer per jaar nodigt de ambassadeur van Zuid-Korea de Nederlandse Korea-veteranen voor een feestelijke lunch. Traditiegetrouw worden zij uitgebreid bedankt voor hun bijdrage aan de vrijheid van Zuid-Korea. Een vrijheid die de Noord-Koreanen vandaag de dag niet hebben. Zij leven onder een totalitaire dictatuur. Het land is afgesloten voor de rest van de wereld en de bevolking wordt streng gecontroleerd.

Berdien de Wilde, Collectiecommunicatie
De Korea-oorlog laat zien hoe complex oorlog is. Het is nooit een zwart-wit verhaal van een strijd tussen helden en schurken. Die rolverdeling wordt soms pas na afloop bepaald. Geschiedenis wordt immers geschreven door de winnaars. Berdien de Wilde, Collectiecommunicatie

Nationaal Militair Museum

Meer geschiedenis uit de Koude Oorlog ontdekken? Bezoek het Nationaal Militair Museum. In onze tentoonstellingszalen, het Arsenaal vol voertuigen én in de buitenruimte vind je meer dan genoeg objecten die verbonden zijn aan deze spannende tijd. Wat dacht je van tanks, bunkers, vliegtuigen, propagandaposters of een stuk van de Berlijnse muur? Nog geen genoeg gehad van de verhalen over Korea? Beluister dan het persoonlijke verhaal van Korea-veteraan Joop van Rijswijk, die zich als vrijwilliger voor de missie aanmeldde.

Bronnen:

Lees meer